Nolosha Haramcadka (Cheetah): Xayawaanka Ugu Dheereeya Dunida
Haramcadka (Cheetah) waa xayawaanka ugu dheereeya dhulka, wuxuuna ka tirsan yahay qoyska bisadaha waaweyn. Inkastoo uu caan ku yahay xawaaraha cajiibka ah, haramcadku maanta wuxuu wajahayaa khataro badan oo ay ka mid yihiin dabar go', luminta deegaanka dabiiciga ah iyo ugaarsiga sharci darrada ah. Fahamka noloshiisa iyo ilaalintiisu waa muhiim si jiilasha mustaqbalka ay u arkaan xayawaankan qiimaha badan.
Asalka
Haramcadka
Cilmi baarayaashu waxay rumeysan yihiin in Taariikh
ahaan haramcadka ay soo jireen ku dhowaad 5
ilaa 7 milyan oo sano ka hor.
Nooca haramcadka casriga ah (Acinonyx
jubatus) ayaa la aaminsan yahay inuu soo baxay qiyaastii 1 ilaa 2 milyan oo sano kahor, isagoo markii hore ku
faafay Afrika, kadibna gaaray qaybo ka mid ah Aasiya iyo Bariga Dhexe.
Degaan
ahaan Halkee Ayuu Ku Nool Yahay Haramcadku?
Haramcadku wuxuu inta badan ku nool yahay dhulka
bannaan ee Afrika, sida savannada iyo dhul daaqsimeedka. Tiro yar ayaa sidoo
kale laga helaa qaar ka mid ah dalalka Aasiya. Wuxuu jecel yahay meelaha furan
si uu si fudud ugu daba galo ugaadhsigiisa.
Astaamaha
Haramcadka
Haramcadku wuxuu leeyahay astaamo gaar ah oo ka duwan
bisadaha kale:-
1. Waa
xayawaanka ugu dheereeya dhulka, wuxuuna gaari karaa xawaare gaaraya 100–120
km/saacaddii muddo gaaban.
2. Jirkiisu
waa dhuuban yahay, lugihiisuna waa dhaadheer yihiin, taas oo ka caawisa orodka.
3. Dhogortiisu
waa huruud khafiif ah oo leh dhibco madow.
4. Wuxuu
leeyahay xariijimo madow oo ka soo bilaabma indhaha ilaa afka, kuwaas oo
yareeya iftiinka qorraxda marka uu ugaarsanayo.
Cuntada
Haramcadka
Haramcadku waa hilib cune (carnivore’s animals). Waxa
uu ugaarsadaa xayawaanno yaryar iyo kuwa dhexdhexaadka ah sida: Cawsha,
Gazelle, Bakaylaha iyo Shimbiraha qaarkood.
Si ka duwan libaaxyada, haramcadku inta badan wuxuu
ugaarsadaa maalintii, gaar ahaan aroortii iyo galabtii.
Taranka
iyo Koritaanka
Dheddigga haramcadku waxay uur qaaddaa qiyaastii
saddex bilood. Hal mar waxay dhali kartaa 2 ilaa 6 ilmo. Hooyadu waxay si
taxaddar leh u ilaalisaa ilmaheeda bilaha ugu horreeya, iyadoo marar badan u beddesha
meelaha ay ku dhuuntaan si ay uga badbaadaan ugaarsatada kale.
Doorka
Haramcadka ee Deegaanka
Haramcadku wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa isku
dheelitirka deegaanka. Wuxuu xakameeyaa tirada xayawaanka uu ugaarsado, taas oo
gacan ka geysata ilaalinta nidaamka deegaanka iyo caafimaadka duurjoogta.
Caqabadaha
Haramcadka
Haramcadku maanta wuxuu la kulmaa dhibaatooyin badan,
waxaana ugu waaweyn:
1. Burburka
iyo yaraanshaha deegaanka dabiiciga ah.
2. Iskahorimaadka
u dhexeeya dadka iyo duurjoogta.
3. Ugaarsiga
sharci darrada ah.
4. Isbeddelka
cimilada oo saameeya helitaanka cunto iyo biyo.
5. Hoos
u dhaca tirada ugaadha uu ku noolaado.
Sidee
Loo Ilaalin Karaa Haramcadka?
Ilaalinta haramcadka waxay u baahan tahay dadaal
wadajir ah. Waxaa ka mid ah:
1. Ilaalinta
keymaha iyo dhul-daaqsimeedyada.
2. Xoojinta
sharciyada ka hortagga ugaarsiga sharci darrada ah.
3. Wacyigelinta
bulshada ee muhiimadda duurjoogta.
4. Taageeridda
xarumaha ilaalinta xayawaanka.
5. Cilmi-baaris
joogto ah oo lagu fahmayo xaaladda haramcadka.
Gunaanad
Haramcadku waa astaan muhiim u ah quruxda iyo kala
duwanaanshaha noolaha dunida. Inkastoo uu yahay xayawaanka ugu dheereeya
dhulka, haddana ma awoodo inuu ka cararo khataraha bani'aadamku sababay.
Ilaalintiisu waa mas'uuliyad wada saaran bulshada caalamka si loo hubiyo in
xayawaankan cajiibka ahi uu sii jiro jiilasha soo socda.